Aylak Tarih
Ay'ın Tarihyazımında ve Etimolojideki Rolü
İnsanoğlu hep zamanı kontrol altında tutmaya, bunu yapamasa dahi onu ölçmeye çalışarak hayatını bölümlere ayırmaya çalışmıştır. Bunun için elindeki bazı imkânları belirlemeye uğraşmıştır, sonrasında bunların tekrarlı olmasının işleri kolaylaştırdığını fark etti. Güneş ve Ay, ellerindeki en ilginç araçlardı, hem gökte olması hem herkese ulaşılabilir ve maliyetsiz olması onları en cazip araçlardan kıldı. Güneş’i kısa dönemli ölçü için kullanan insanlar, Ay’ı ise uzun dönem için kullandılar. Ay’ın biçim değişimlerini kaydederek28 günlük döngüleri birim olarak kabul ettiler. Urfalı kebapçıların 3000 yıl önceki komşuları olan Akkadlar kendi Doğu Sami dillerinde Ay’a ‘(w)arhu’ demişler. Karşılaştırırsak birçok dilde uydu ve süre olan Ay için aynı kelimenin kullanıldığı görülür, aynısını kullanmayanlar dahi benzer kelimeler kullanmıştır, örneğin İngilizcede “month” ve “Moon”. Bu kök ve türevler birçok Sami dilinde mevcuttur. Örneğin Süryanicede ‘yarḥeʔ’ (ܝܪܚܐ) “ay” demektir.
Akkadların kuzenlerinden İbraniler ise ilk sessizi /y/ olan √yrḥ (ירח) kökünü kullanmışlar. Mesela —uydu olan— Ay için ‘yārēḥa’ (יָרֵחַ) derken —süre olan— ay için ‘yereaḥ’ (יֶרַח) demişler. Filistin’e bağlı Batı Şeria’da bir şehir vardır: Arapça adı Eriha (أريحا; ʕerı̇̄ḥā), İbranice adı Yeriho (יְרִיחוֹ; Yǝrı̇̄ḥó). ‘Eriha’, İbranice addan Arapçalaşmış, aslı İbranice. Asıl adın kökenine indiğimiz zaman ise yine aynı kökü görüyoruz, √yrḥ. Şehrin antik zamandaki Ugarit tanrısının adı ‘Yariḥ’ (ירח; yrḥ), en azından öyle okunduğu tahmin ediliyor, o da Ay tanrısı zaten, şehre kısaca “Aykent” denebilir aslında. Harran’daki ay tanrısı Sin ile aynı statü denebilir.
Arapçaya baktığımızda ilkin böyle bir ad ile karşılaşmıyoruz ama buna benzer köklerle karşılaşıyoruz: √ʕrḫ (ارخ) ve √wrḫ (ورخ). Hem adın olmayışı hem de böyle çatallı bir köke sahip oluşu bizi kuşkulandırıyor, kökün Arapça içinde gelişmeyip alıntılandığı izlenimini uyandırıyor. İlk kökün Lane sözlüğündeki anlamı “yazarak tarihle-, (o günün) tarihini at-” demek, ikinci kök de aşağı yukarı aynı anlama gelir. Anlaşılan Ay’a bakarak o günün zamanını kaydetme eylemini belirtmeye çalışmışlar. Elif harfli kökten mü’errîh (مُؤَرِّخٌ; muʔarrı̇̄ḫᵘⁿ) var, “yıllık yazarı, kronikçi, tarihçi”, bildiğin vakanüvis işte. Hâlbuki biz onu ‘müverrih’ olarak biliriz, bunun sebebi kökteki istikrarsızlık. Bu kökten ad olan ‘taʾrih’, ya da Arapça hâliyle تَأْرِيخٌ (taʾrı̇̄ḫ), zamanı anlamlandırma yolu, literal anlamı “29,5 günlük kamerî ay; lunation” olması gerekiyordu aslında ama doğal yoldan gelmediği için olmamış, elif ile çekimlenmiş hâli bu. Vav harfli olan ‘tewrı̇̄ḫ’ (تَوْرِيخ) adı klasik Arapçada yok, “tarihle-” anlamında geçişli fiil kalıbı olarak var ama o başka, ad olan muhtemelen Yemen yöresindeki Güney Arapçadan geliyor. Üstüne bir de son harfin yutak (pharynx) sesi olan ḥa (/ħ/) ile yazılması gerekirken —تأريح*— artdamak (velum) sesi olan ḫı (/x/) ile yazılması alıntı olduğunu daha çok düşündürüyor.