Bölünmüş Şehirler
İkiye bölünen sınır şehirleri üzerine gereksiz uzun bir yazı.
Propaganda filminde ikiye bölünen Hislihisar kasabasının öyküsü anlatılır. Mehdi (Kemal Sunal), kasabaya gümrük memuru olarak döner ve Türkiye sınırını belirlerler, kardeşi gibi gördüğü Rahim (Metin Akpınar) de dahil olmak üzere bazı kişiler sınırın öte tarafında kalır ve olaylar gelişir.
Bunun gibi bölünmüş yerler güney sınırımızda birkaç tane var:
SÖZÜN KISASI: Ceylanpınar, Mürşitpınar, Akçakale, Karkamış ve Nusaybin; Bağdat Demiryolu nedeniyle Türkiye ve Suriye arasında bölünmüş.
SÖZÜN UZUNU: İlki CEYLANPINAR, 1921 Türkiye-Fransa arasında gerçekleşen Ankara Antlaşması ile Fransız mandası Suriye ile Türkiye’nin sınırı belirleniyor. Bağdat Demiryolu ölçü alınıp demiryolu bizde kalacak şekilde Nusaybin’e kadar sınır olarak belirleniyor. Bu sırada Resulayn’ın ortasından geçen demiryolu şehri ikiye bölmüş. Resulayn’ın tarihi kayıtlarda MÖ 9. yüzyıla dek uzanıyor, Yeni Asur kayıtlarında Süryanice Rēş ēni {URU.re-eš-e-ni} (𒌷𒊑𒌍𒂊𒉌) “Pınar başı” olarak geçmiş. Q004028 Sennacherib 223 kaynağında MÖ 704-681 arasında hüküm süren Sînaḥḥēerība yazıtlarında “Yukarı tırmandım ve … Rēš-ēni … şehirlerinden on sekiz kanal kazdım…” geçer, muhtemelen Resulayn’dan söz ediyor.
Suriye’de kalan tarafın adı Arapçalaşmış olarak Re’sul‘ayn ⟨رَأْس ٱلْعَيْن⟩ {raʔsulʕayn}, şehrin kuzeyde kalan küçük bölümü bizde kalmış, 1930’a dek Mardin’e bağlı Koçhisar ilçesinin bir nahiyesi —bucak— iken Şanlıurfa’ya bağlı Viranşehir ilçesine bağlanmış. Adı, 1946’ya dek ‘Rasülayin’ diye geçmiş ama güneyde kalan yerle karışmasın ve Türkçe olsun diye —özgün anlamdaki “pınar” da eklenerek— adı ‘Ceylanpınar’ olarak değiştirilmiş. Adnan Menderes döneminde, 1959’da belediye olmuş. Darbe zamanında, 14 Ocak 1982’de kabul edilip 21 Ocak’ta Resmî Gazete’de yayınlanarak Viranşehir’den ayrılıp yine Şanlıurfa’ya bağlı ilçe olmuş.
Zamanla Suriye’de kalan taraftan daha çok gelişmiş, devlet üretim çiftliği açmış. Güney ikiziyse arazi olarak daha geniş olmasına rağmen kuzeydeki kadar nüfusu yok.
Hû
Bab-ı Ali, Daire-i Sadaret, Umûr-u Mühimme Kalemi
İrade-i seniyye suretidir
Zor sancağı mülhakatından Re’sulayn kazası merkezi (Subaşı) mevkiine naklolunmuştur. İşbu irade-i seniyyenin icrasına Dahiliye Nazırı memurdur. Fî 10 Recep sene [1]333, fî 12 Mayıs [1]331 [25 Mayıs 1915]
Mehmed Reşad1
Tehcir zamanında alınan bu kararda söz edilen ‘Subaşı’ mevkii çok büyük olasılıkla Kiepert haritalarında Râs el Maî yazan yer zira Arapçada Re’s el mâ’ (رأس الماء) “su başı” demektir.
MÜRŞİTPINAR: Suruç’a bağlı bir mahalledir, Kiepert haritalarında Ras el Ain (Mushitpunari) (Müşit Pınarı) diye geçer ancak Bağdat Demiryolu üzerindeki yerleşimin adı Serudj Arab Punari (Suruç Arap Pınarı) diye geçer, belli ki aynı yer değiller, yönetim merkezleri zamanla değişmiş olabilir. Her ne kadar şu anki adı Mürşitpınar olsa da eski kayıtlarda r harfi yok, bence güncel ‘düzeltme’ bir yakıştırma, Farsça müşt “yumruk, avuç, tokat” demektir, “Yumruk pınar” gayet verilebilecek bir ad. Sınırın karşısında Ayn el-Arab (Arapça: عين العرب) ya da Kobani kenti bulunur. Orada yazan Resulayn başka ama neyin nesidir bilmiyorum.
AKÇAKALE de yine Şanlıurfa’ya bağlı bir sınır ilçesi. Karşısında Tel Abyad —Arapçası تل أبيض {tel abyaḍ}— var. Arapçada tell, doğal olmayan, insan yapımı yığma tepelere/höyüklere deniyor. Haliyle Tel Abyad’ın anlamı “ak tepe/höyük” gibi bir şey oluyor.
Ankara Antlaşması ile bölünmüş kent, büyük bölümü güneyde kalmış. Tel Abyad’ın adı Kiepert haritasında Aktshe K[ale] olarak da geçer.
KARKAMIŞ, çoğu kişinin arkeolojik alan olarak bildiği bir yerdir. Cerablus’un içinden geçen demiryolu Fırat Irmağının kuzeyini bize, güneyini Suriye’ye bırakır, Karkamış aynı zamanda Gaziantep-Şanlıurfa sınırındadır.
Alttaki harita da 1916 sonuna aittir.2
Belge Özeti: Haleb vilayetine mülhak Rakka kazasıyla Viranşehir ve Resülayn kazalarının Urfa sancağına rabt ve ilhakı hakkındaki tahrirat ile bu yerlerden bazı yerleşim merkezlerinin yerlerinin değiştirilmesine dair tahrirat. ⫽ Yer Bilgisi: 46 – 2 ⫽ Belge Tarihi: H-15-07-1333
Belge Özeti: Urfa sancağıyla yeni teşkil edilecek nahiye teşkilatları ve diğer nahiyeleri hakkında yapılan tahrirat. (21 numaralı vesika Cerablus nahiyesinin haritasıdır) ⫽ Yer Bilgisi: 46 - 1 ⫽ Belge Tarihi: H-06-03-1335